OD PREDAKA POTOMCIMA – Zašto su podeljene kosti ratnika iz Kolubarske bitke i koliko ih je preostalo u hramu Svetog Georgija u Ćelijama (VIDEO)

Manastir Ćelije posvećen Svetome velikomučeniku Georgiju nalazi se oko 3 km jugoistično od Lajkovca, a 2 km istočno od ušća reke Ljig u reku Kolubaru. Takođe u neposrednoj blizini ušća tih dveju reka na oko 1 km udaljenosti je i arheološko nalazište Anine iz Rimskog doba.

Manastirska crkva je sazidana u uvali ispod Vrače brda i brda Čovka, na nadmorskoj visini od 139 m. Pored manastira u uvali protiče potok Kamenica. U toj skrivenoj dolini najverovatnije tokom XIV ili početkom XV veka podignut je manji manastirski kompleks sastavljen od jednobrodne crkve i nekoliko objekata. Prošlost manastira sv. Georgija u selu Ćelije kod Lajkovca veoma je tajnovita. Dosadašnji pokušaji da se ona odgonetne nisu se mogli zasnivati na uobičajenim pisanim izvorima, jer njih gotovo da nije ni bilo, već isključivo na izvorima drugačije prirode.

Jedan od retkih pisanih podataka o starosti manastira daje Petar Ž. Petrović u knjizi “Šumadijska Kolubara” (Beograd 1949). On beleži sledeće: „Stari manastir Ćelije, po kome je ovo naselje dobilo ime, bio je u potoku Kamenici. On je posvećen Sv. Đurđu. Po predanju dva puta je rušen i treći put obnovljen.

 

U Karađorđevo vreme preneta su manastirska zvona u manastir Bogovađu na čuvanje. Zvona su bila tako velika da su ih vukli dvanaest pari volova. Tada su Turci porušili manastir do temelja, a ostala je samo časna trpeza od kamena u oltaru, koju su kasnije preneli u crkvu susednog sela Petka. Kad se podizala današnja crkva na temeljima starog manastira, tada se raskopala kamena ploča i pod njom je nađen ljudski kostur. Po predanju kod ovog manastira je sahranjen slepi Grgur, sin despota Đurđa Brankovića.

Manastir je služio za smeštaj manjeg broja monaha, i po ugledu i koncepciji podseća na veliki broj manastira koji su u to vreme, pod uticajem Svete Gore podizani u Srbiji. On je najverovatnije nastao u drugoj polovini XIV ili početkom XV veka kada je nepoznati predstavnik srpske vlastele vođen duhovnim motivima, uz primetan jak uticaj svetogorskih ideja, odlučio da u srednjevekovnoj župi Pepeljevac, u skrivenoj dolini pored malenog potoka, podigne hram posvećen sv. Georgiju. Izbor jednog od svetih ratnika za patrona i mesta za gradnju hrama u pograničnom području prema Ugarskoj ukazuju da je ktitor bio predstavnik srpske vojne vlastele. Nakon smrti, ktitor-osnivač je sahranjen najverovatnije u južnom delu zapadnog traveja crkve uz postavljanje kamenog nadgrobnika. Prilikom gradnje spomen kosturnice ktitorski grob je devastiran.

Arheolozi Radivoje Arsić i Vladimir Pecikoza koji su ispitali celokupnu unutrašnjost crkve i deo porte izneli su mišljenje da su prvobitni patroni manastira bili sv. Vrači. Utemeljenje su našli u postojanju toponima Vrače Brdo, po predanju po kojem su ovde boravili Sveti Vrači Kozma i Damjan i postojanju obližnjeg izvora slane vode za koji se vezuju lekovita svojstva. Takođe se u predanju pominje da su vojnici posle boja kod tog izvora vidali rane. Ovakvo mišljenje se ne može lako prihvatiti jer su svi dokazi vezani uglavnom za toponim „Vrače Brdo“.

U prvom periodu trajanja manastir se sastojao od crkve, konaka, trpezarije i obziđa. Jednobrodna crkva je imala plitko fundirane temelje, zidove od tesanog krečnjaka sa kvadratnom sigom na karakterističnim mestima, sveden poluobličasti svod i dvovodni krov bez kupole. Postojao je spoljašnji i unutrašnji živopis. Od okolnih hramova crkvu izdvajaju pravilan oblik i proporcionalne dimenzije.

Prvobitni manastirski konak još uvek nije lociran, a najverovatnije se nalazio zapadno od hrama. Južno od crkve bila je trpezarija naslonjena na obziđe, danas prekriveno savremenim konakom za stanovanje.

Nešto kasnije, na prelazu XV u XVI vek, u centralnom delu naosa, izvršena je sahrana još jedne značajne ličnosti, pravoslavnog muškarca starijeg od 60 godina. Na mesto sahrane koje je bilo neuobičajeno za srednji vek ne bi trebalo gledati kao želju da se grob prikrije, već kao novi način razmišljanja i života u crkvi, što se istovremeno može sresti i u manastiru Vavedenje u Slavkovici. Pokojnik nije bio sahranjen u sanduku, već su preko njega postavljene samo drvene daske i obrađeni ležeći pravougaoni nadgrobnik sa polukružnim završetkom od peščara orijentisan pravcem zapad-istok, bez ikakvog ukrasa i teksta. U grobu je bilo jedino devet srebrnih dugmadi, najverovatnije poreklom sa njegove odeće.

Identitet pokojnika nije utvrđen, ali kako je u vreme njegovog života ova oblast bila uveliko osvojena od Osmanlija koji su se oslanjali na lokalne kneževe uvrštene u redove turskih spahija, moguće da je reč o Novaku sinu Miloševom, knezu iz nahije Kolubara kojoj je jednim delom pripadalo selo Ćelije, bez Belog Broda. Ovi kneževi, predstavnici lokalne samouprave, umeli su često da nastupe kao obnovitelji srpskih hramova, te je moguće da je to isto učinio i knez Novak, koji je zbog toga i sahranjen u centralnom delu naosa.

Iako se u turskim tefterima iz prve polovine XVI veka pominje mesto Ćelije, nema nikakvog pomena samog manastira, što ne znači da nije postojao. U kasnijem popisu iz 1741. selo Ćelije je bilo naseljeno od stanovnika Petke koji su obrađivali tamošnju zemlju, zbog čega je 1743. registrovano kao mezra i dodeljeno izvesnom Hasanu uz obavezu da ga naseli.

Istočno od crkve, kao posledica novog načina razmišljanja, negde tokom XVII ili XVIII veka podignut je novi konak za stanovanje, spratne prirode i delimično ukopan svojom severnom stranom u brdo. Konak je bio u upotrebi tokom XVIII i početkom XIX veka, a njegovi temelji su se očuvali do današnjih dana.

Manastir je uz izvesne prekide najverovatnije postojao do kraja XVIII veka kada je potpuno zapusteo. Postoji predanje koje kazuje da su manastir u Karađorđevo doba po drugi put srušili Turci topovima sa brda, ali je verovatnije da je u pitanju bila Kočina krajina. Nakon razaranja crkve, preneta su zvona sa dvanaest pari volova u manastir Bogovađu na čuvanje, što delimično potvrđuju zapisi bogovađskog igumana Mojsija u Dabinom jevanđelju od 4. februara 1808. i svedočenje markovačkog paroha Marka Dimitrijevića krajem XIX veka. Iz igumanovih zapisa se može videti da su zvona bila teška oko 400 i 700 kilograma.

Kada je sredinom druge polovine XIX veka porodica Stošić obnavljala zapustelu crkvu u Petki, preneta je i kamena časna trpeza.

Gradnja spomen crkve „gde će biti smeštene kosti junaka koji su poginuli braneći svoja ognjišta“ u Prvom svetskom ratu, počela je 1924. godine da bi već 1925. godine služena Liturgija.

Primarna namena spomen crkve bila je kosturnica za smeštanje posmrtnih ostataka poginulih pripadnika obe vojske. U crkvi su smeštene kosti više od 7.000 vojnika nastradalih na ovom području. Izgradnjom spomen kosturnice u Lazarevcu, deo posmrtnih ostataka je premešten tamo. Tokom 2004. i 2005.g., spomen crkva sa kosturnicom je obnovljena a 2006.g. i vaspostavljen manastir. Nakon obnove, 2013.g., postavljeno je zvono, poklon Ministarstva odbrane Češke Republike, u spomen palim vojnicima Moravskog puka 9. Praške divizije.

Prilikom obnove manastirske crkve očuvani delovi kamenih crkvenih zidova maksimalne visine od 1,5 m nadzidani su opekom, a kosti izginulih vojnika su položene u kriptu u naosu i ispred zapadnog ulaza. Preko ostataka prvobitnog poda od oblutaka i opeke zalivenih krečnim malterom postavljen je novi i tom prilikom je najverovatnije u južnom delu zapadnog traveja otkriven ktitorski grob sa nadgrobnikom koji je devastiran i negde pomeren. Predanje po kojem je u manastiru sahranjen Grgur Branković je tada oživelo i narod je počeo da veruje da pomenuti grob pripada sinu despota Đurđa, iako je zvanično prihvaćeno da je on sahranjen u Hilandaru gde se zamonašio i upokojio 1459. godine.

Tokom 2004-05. izvršena su izvesna arheološka istraživanja vezana za rekonstrukciju crkve i kripte koji su bili teško oštećeni vlagom i podzemnim vodama.

Crkva je decenijama bila zaboravljena, a nastojanjem i trudom Episkopa šumadijskog Jovana manastir je ponovo vaspostavljen i osvećen 29. jula 2006. sa statusom metoha manastira Sv. Luke u Bošnjanima kod Varvarina.

Tokom 2004. i 2005. Zavod za zaštitu spomenika kulture Valjevo preduzeo je obimne radove na rekonstrukciji spomen kosturnice. U kripti ispred zapadnog ulaza i u naosu ckve pohranjene su kosti ratnika izginulih tokom Kolubarske bitke (1914.). Prilikom konzervatorskih radova, obijanja maltera i probijanja poda naosa utvrđeno da je spomen kosturnica sazidana na zidovima stare srednjovekovne crkve. Istorijski podaci i dokumentacija iz vremena podizanja kosturnice bila je malobrojna i nepouzdana

Pokušavajući da istražimo istorijske podatke vezane za brojno stanje ratnika pohranjenih u manastiru,  nailazili smo na oprečne cifre koje su se znatno razlikovale od izvora do izvora.

Ono što je izvesno jeste da je deo posmrtnih ostataka poginulih boraca premešten u kriptu hrama Svetog velikomučenika Dimitrija u Lazarevcu, i tu se govori o prenosu kostiju 20.000 Srpskih i 30.000 Austrougarskih vojnika.

Međutim, postavlja se pitanje kako je to moguće ako se kaže da je u Ćelijama pohranjeno 7.000  vojnika.

Stari, sada već preminuli meštani sela Ćelije govorili su da je u Lazarevac, na inicijativu lazarevčanke, Spasenije Cane Babović  revolucionarke i učesnice NOB-a, šezdesetih godina preneto „svega nekoliko kesa“ posmrtnih ostataka, ali je ovaj podatak samo u formi „predanja“.

Brojke su ipak manje značajne kada govorimo o suštinskoj važnosti obe pomenute kosturnice koje jasno pokazuju svu plemenitost našeg naroda o kojoj će i u budućnosti svedočiti čin pomirenja, oproštaja i jedinstva u večnom životu pripadnika srpskih i austrougarskih sinova, očeva i braće.

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *

WP Radio
WP Radio
OFFLINE LIVE